|
Snorri - ævisaga Snorra Sturlusonar 1179-1241 |
|
|
Bókarhöfundur: Óskar Guðmundsson, sagnfræðingur
Bókarheiti: Snorri – ævisaga Snorra Sturlusonar 1179-1241
Gagnrýnandi: Guðmundur J. Guðmundsson, sagnfræðingur og kennari
Útgáfa: JPV, Reykjavík 2009, 528 bls.
Í umsögn gagnrýnanda kemur meðal annars eftirfarandi fram:
"Hér er saman kominn mikill fróðleikur, ekki bara um Snorra Sturluson heldur einnig samtímamenn hans og sögu þjóðarinnar á þessum örlagatímum, enda er höfundur meðal fróðustu manna um íslenska miðaldasögu. ....greinargott yfirlit um efni Sturlungu og annarra fornrita á því tímabili sem Snorri kemur þar við sögu. Sturlunga er óneitanlega harla óárennileg við fyrstu sýn og því gæti verið góður kostur fyrir þá sem vilja kynna sér efni hennar að lesa Snorra áður en menn hella sér út í lestur á Sturlungu sjálfri."
ÞÓTTI HANN VEL TIL HÖFÐINGJA FALLINN
Bók sú sem hér er til umfjöllunar er mikil að vöxtum og ef marka má viðtöl við höfundinn hefur hún verið lengi í vinnslu. Að formi til er þetta ævisaga Snorra Sturlusonar, eins voldugasta höfðingja landsins á fyrri hluta Sturlungaaldar, en auk þess er fjallað um önnur deilumál íslenskra höfðingja. Höfundur hefur valið þá aðferð að segja frá ævi Snorra í tímaröð, frásögnin hefst á æsku hans og uppeldi og síðan er ferill hans rakinn til æviloka. Hér hefur verið dregið saman á einn stað flest það sem samtímaheimildir hafa frá ferli Snorra Sturlusonar að segja en auk þess er vitnað til fjölda annarra rita sem Snorra varða enda er heimildaskráin upp á tæplega 20 síður. Hér er því saman kominn mikill fróðleikur, ekki bara um Snorra Sturluson heldur einnig samtímamenn hans og sögu þjóðarinnar á þessum örlagatímum, enda er höfundur meðal fróðustu manna um íslenska miðaldasögu.
Sú aðferð sem höfundur velur til verksins hefur vissulega sína kosti en líka ýmsa galla. Þótt Snorra sé víða getið eru heimildir um hann óneitanlega brotakenndar og geldur sagan þess. Líklega hefði verið betri kostur að hafa bókina þemaskipta, með því móti hefði verið auðveldara að ná utan um kjarnann í ferli Snorra sem höfðingja, stjórnmálamanns og rithöfundar auk þess sem bókin hefði líklega orðið styttri.
En aðferð höfundar hefur þó ýmsa kosti. Hér hefur lesandinn í höndunum greinargott yfirlit um efni Sturlungu og annarra fornrita á því tímabili sem Snorri kemur þar við sögu. Sturlunga er óneitanlega harla óárennileg við fyrstu sýn og því gæti verið góður kostur fyrir þá sem vilja kynna sér efni hennar að lesa Snorra áður en menn hella sér út í lestur á Sturlungu sjálfri. Hér er þó rétt að vara lesendur við, margir þeirra sem byrja að kynna sér Sturlungu koma þaðan aldrei til baka.
Eitt af því sem gerir Sturlungu í fyrstu fráhrindandi en síðar heillandi er sá mikli fjöldi fólks sem nefndur er til sögunnar og flókin ættartengsl þess og mægðir. Til að auðvelda lesandanum að átta sig á þessum tengslum hefur höfundur Snorra sett upp með myndrænum hætti í litlum rastaköflum ættartengsl og mægðir þess fólks sem fjallað er um hverju sinni. Ættartengsl og mægðir höfðingjaætta Sturlungaaldar þurfa því ekki að velkjast fyrir neinum eftir lestur á þessari bók.
En allt orkar tvímælis þá gert er og það á líka við um þetta verk. Í bókinni er alltof mikið um alls kyns útúrdúra. Stundum er höfundur vissulega að koma á framfæri fróðleik sem hann telur að skipti máli og er ýmislegt af því tagi prýðilega heppnað, svo sem kaflinn um bókagerð á miðöldum, en annað er of langdregið, svo sem kaflinn um menntun ungra pilta á miðöldum og þær bækur sem Snorri hefur hugsanlega lesið meðan hann dvaldist í Odda. Í öðrum tilfellum er ekki gott að átta sig á hvers vegna höfundur reikar frá meginfrásögninni. Einkum er þetta áberandi í fyrsta hluta bókarinnar þegar heimildir eru hvað rýrastar um söguhetjuna en síðar er einnig vikið að deilum og átökum milli manna sem koma Snorra takmarkað við.
Einn versti ljóðurinn á bókinni eru þó sífelldar endurtekningar. Auðvitað getur verið nauðsynlegt að rifja upp eitt og annað sem áður hefur komið fram en það er alger óþarfi að endurtaka aftur og aftur sama hlutinn, svo sem að norska konungsættin hafi viðurkennt skyldleika við Oddaverja eða að Guðný Böðvarsdóttir hafi verið margfróð og mikil sagnakona, svo eitthvað sé nefnt. Hér hefði styrk ritstjórn komið að gagni sem og varðandi útúrdúrana.
Yfirleitt er frásögnin látlaus og rennur áfram áreynslulítið en stundum er eins og að höfundur komist í ham og þá verður stíllinn tilgerðarlegur. Gripið er til sjaldgæfra orða og orðmynda og nokkrum sinnum verður frásögnin allt að því hallærislega uppskrúfuð. Sama má segja um sviðsetningar sem höfundur notar nokkuð. Sumar er vel heppnaðar, svo sem í upphafi bókarinnar þegar þeir feðgar Hvamm-Sturla og Snorri standa á hlaðinu í Odda en ýmsar aðrar mættu missa sín. Þetta er þó að sjálfsögðu smekksatriði.
Höfundur er á köflum býsna tilgátuglaður. Flestar tilgáturnar hans um ætlanir og áform söguhetjunnar, samherja hans og andstæðinga eru í eðlilegu samhengi við frásögnina og oft bæði skemmtilegar og frjóar, en aðrar eru ekki jafnsannfærandi. Sem dæmi um slíka tilgátu er að Snorri hafi keypt Reykholt til að hafa nálægt sér heita laug vegna gigtar. Snorri var rétt um þrítugt þegar hann náði tangarhaldi á Reykholti og var því varla orðinn að ráði gigtveikur, hvað sem síðar varð.
Ýmsar fullyrðingar orka og tvímælis eins og þegar sagt er að Sæmundur fróði hafi menntast í Frakklandi. Flestir þeir Íslendingar sem fyrstir fóru til náms í útlöndum héldu til Þýskalands og er sennilegast að Sæmundur hafi gert slíkt hið sama. Hann gæti hafa stundað nám á því landsvæði í Þýskalandi sem nefndist Franconía og þannig sé sagan um nám hans í Frakklandi til orðin (Kristni á Íslandi I, bls. 229). Hér hefði verið rétt að slá varnagla.
Meginþema bókarinnar eru stjórnmálaafskipti og eignasöfnun söguhetjunnar. Þetta er vissulega mikilvægt umfjöllunarefni þegar ritað er um ævi Snorra Sturlusonar en það eru þó fyrst og fremst ritstörfin sem hans er minnst fyrir á okkar tímum. Undirritaður saknaði því skilmerkilegrar úttektar á rithöfundinum Snorra Sturlusyni. Vissulega er vikið að skáldskap Snorra á nokkrum stöðum í bókinni en þar er hvergi að finna heildarúttekt á þessum þætti í ævistarfi hans. Sér í lagi saknaði ég rækilegrar umfjöllunar um Heimskringlu, hans mesta meistaraverki. Kafli um hana hefði gjarnan mátt koma í staðinn fyrir eitthvað af þeim útúrdúrum og endurtekningum sem hér hefur verið kvartað yfir.
Að lokum er rétt að benda á eina meinlega villu. Á bls. 22 segir að Skafti Þóroddson lögsögumaður hafi sagt hin fleygu orð: „Dýr myndi Hafliði allur ...“ Svo var þó ekki, þetta sagði Skafti Þórarinsson, prestur á Mosfelli. Sá fyrrnefndi er eins og kunnugt er persóna í Njálssögu.
|
